Wniesiony w 2025 r. obywatelski projekt ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy – Prawo oświatowe ma na celu zabezpieczenie na poziomie ustawowym stabilności realizacji prawa do edukacji religijnej w szkole oraz nadanie odpowiedniego statusu w systemie oświaty jedynemu przedmiotowi nauczania w szkole wymienionemu w Konstytucji RP z 1997 r. Główną nowością zawartą w projekcie jest zniesienie możliwości nieuczęszczania ani na lekcje religii, ani etyki. Trybunał Konstytucyjny już w 1991 r. orzekł, że prawo do edukacji religijnej w szkole wynika z wolności sumienia i religii oraz prawa rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, a zasada świeckości szkoły narusza Konstytucję RP. W późniejszym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny (z lat 1993, 1998 i 2009) konsekwentnie powtarzał to stanowisko. Z tego powodu projekt należy uznać za zgodny z Konstytucją RP z 1997 r.
The bill amending the Education System Act and the Education Law, introduced in 2025 by a group of citizens, aims to ensure statutory stability in the implementation of the right to religious education in schools and to grant an appropriate position within the education system to the only school subject explicitly mentioned in the Constitution of the Republic of Poland of 1997. The principal novelty of the bill is the abolition of the option to refrain from attending either religion or ethics classes. In 1991, the Constitutional Tribunal ruled that the right to religious education in schools derives from freedom of conscience and religion, as well as from parents’ right to ensure the religious and moral upbringing of their children, and that the principle of secularism in schools violates the Constitution of the Republic of Poland. This position was reaffirmed in subsequent case law of the Constitutional Tribunal in 1993, 1998, and 2009. For these reasons, the bill should be regarded as consistent with the Constitution of the Republic of Poland of 1997.
Słowa kluczowe: nauczanie religii, Konstytucja, wolność sumienia i religii, system oświaty
Keywords: religious education, Constitution, freedom of conscience and religion, education system
Przedmiotem niniejszej analizy jest ocena zgodności z Konstytucją RP obywatelskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy – Prawo oświatowe[1] zawartego w druku sejmowym nr 1603/X kadencja, zwanego dalej Projektem, który wpłynął do Sejmu 26 czerwca 2025 r.
Celem niniejszej analizy jest odniesienie się do głównych zarzutów natury prawnej formułowanych w stosunku do Projektu w toku dotychczasowej debaty[2]. Ze względu na jedną z podstawowych reguł wykładni prawa, którą oddaje rzymska paremia lex posterior derogat legi priori – prawo późniejsze uchyla[3] prawo wcześniejsze, ewentualne zarzuty niezgodności Projektu z obowiązującymi już ustawami są oczywiście całkowicie bezzasadne[4]. Mówiąc inaczej, po to uchwala się nową ustawę, żeby zmienić lub zmodyfikować to, co wynika z dotychczas obowiązujących ustaw.
Podstawowa zmiana, jaką w systemie prawa wprowadza Projekt, to uregulowanie organizowania szkolnych lekcji religii i etyki na poziomie ustawy, a nie rozporządzenia ministra[5]. Zasadniczo Projekt powtarza regulacje prawne dotyczące nauczania religii i etyki, które obowiązywały w Polsce w dniu 31 sierpnia 2024 r.[6], z kilkoma modyfikacjami:
Analizę zgodności Projektu z Konstytucją RP należy zacząć od kwestii podstawowej, czyli identyfikacji podstaw prawnego obowiązku organizowania nauczania religii w szkole. Wbrew pojawiającym się czasem opiniom źródłem tego obowiązku nie jest ani art. 53 ust. 4 Konstytucji RP („Religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej może być przedmiotem nauczania w szkole, przy czym nie może być naruszona wolność sumienia i religii innych osób”), ani tym bardziej art. 12 Konkordatu[10]. Podstawowym źródłem obowiązku zorganizowania w szkole lekcji religii jest wolność sumienia i religii, którą aktualnie gwarantuje art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, a art. 53 ust. 2 doprecyzowuje, iż wolność religii obejmuje także wolność nauczania.
Immanentny związek między wolnością sumienia i religii a edukacją religijną w szkole podkreślił Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie 30 stycznia 1991 r., sygn. K 11/90, w którym orzekł o konstytucyjności przywrócenia nauczania religii w szkole w roku szkolnym 1990/1991. Trybunał Konstytucyjny, oceniając wycofanie lekcji religii ze szkoły, stwierdził bardzo jednoznacznie: „Łamało to w sposób oczywisty prawa obywatelskie zagwarantowane w art. 82 ust. 1 Konstytucji. Powołane ustawy z dnia 17 maja 1989 r. oraz zaskarżone instrukcje, umożliwiając dobrowolne pobieranie nauki religii w pomieszczeniach szkolnych, usunęły wyżej opisane trudności i zapewniły w ten sposób realizację przepisu art. 82 ust. 1 Konstytucji”[11]. Innymi słowy, wolność sumienia i religii sama w sobie zawiera gwarancję obecności nauczania religii w szkole.
Pod rządami obecnej Konstytucji RP z 1997 r. Trybunał Konstytucyjny powtórzył – w pełnym składzie (pod przewodnictwem Bohdana Zdziennickiego), iż „[w]liczanie ocen z religii do średniej rocznej i końcowej jest – co Trybunał podkreśla ponownie – konsekwencją wprowadzenia religii do programu nauczania oraz konsekwencją wystawiania ocen z religii na świadectwach szkolnych szkół publicznych. Jest to konsekwencja konstytucyjnych gwarancji wolności religii, a nie wspierania światopoglądu teistycznego”[12].
Raz jeszcze należy zdecydowanie podkreślić, że obecność lekcji religii w systemie oświaty jest konsekwencją wolności sumienia i religii, a brak religii (lub jej ograniczenie) w szkole – naruszeniem wolności sumienia i religii. Tym samym Projekt afirmuje wolność sumienia i religii, wprowadzając do porządku prawnego na poziomie ustawowym przepisy gwarantujące obecność lekcji religii w szkole.
Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z 20 kwietnia 1993 r., sygn. U 12/92 – wydanym w pełnym składzie – podkreślił, że „[u]mieszczanie ocen z religii na świadectwie szkolnym jest konsekwencją organizowania nauczania religii przez szkoły”[13]. Dlatego uzasadnione jest brzmienie projektowanego art. 42e Prawa oświatowego[14], które reguluje zasady umieszczenia oceny na świadectwie szkolnym. Trzeba jednak podkreślić, że w tym zakresie Projekt nie wprowadza zasadniczo nowych regulacji w stosunku do status quo[15], choć w literaturze przedmiotu podnoszono wart uwzględnienia postulat umieszczania na świadectwie szkolnym informacji o tym, którego kościoła lub innego związku wyznaniowego lekcje uczeń pobierał, wraz z uzyskaną z tego przedmiotu oceną[16] (choć z drugiej strony Projekt tego nie wyklucza).
Przeciwko obecności nauczania religii w szkole podnosi się nieraz argument, że państwo gwarantuje obywatelom tzw. prawo do milczenia, które oznacza, że organy władzy publicznej nie pytają o sprawy swojej religii lub przekonań (obecnie gwarantuje to art. 53 ust. 7 Konstytucji RP). Już w 1991 r. Trybunał Konstytucyjny – w pierwszym orzeczeniu dotyczącym nauczania religii w szkole – stwierdził, że „prawa do zachowania milczenia nie można traktować jako nakazu milczenia”[17], bo każdy może manifestować swoje wyznanie, a ci, którzy nie chcą tego robić, nie mogą innym tego zabronić. Ponadto należy podnieść, że zapisanie dziecka na lekcje religii nie jest równoznaczne z ujawnieniem przynależności konfesyjnej. Rzeczywiście, zależność taka zazwyczaj występuje (podobnie jak statystyczna zależność Polak-katolik, choć może coraz rzadsza, to jednak nadal sprawdzająca się w znakomitej większości przypadków), niemniej dopuszczalne i możliwe jest, aby na lekcje danej religii uczęszczał także uczeń nienależący do danego związku religijnego, o ile taką wolę wyrażą rodzice[18] (i oczywiście zaakceptuje to zainteresowany związek religijny). Możliwy jest także scenariusz odwrotny – rodzice należący do konkretnego związku religijnego nie poślą swego dziecka na lekcje religii (na przykład tradycjonaliści katoliccy nie będą chcieli, aby ich dziecko uczestniczyło w lekcjach religii prowadzonych przez katechetę zafascynowanego posoborowymi przemianami w Kościele Katolickim i niekryjącego niechęci wobec tradycji katolickiej). Przyczyny, dla których rodzice podejmą decyzję o zastąpieniu zajęć z etyki lekcjami religii, i odwrotnie, pozostają ich prywatną sprawą, która nie będzie ujawniana szkole ani organom publicznym. Dlatego już w 1993 r. Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie zauważył, iż „nawet gdyby na świadectwie figurowała tylko religia, i tak nie byłoby to równoznaczne z ujawnieniem wyznania ucznia”[19].
Rzeczywiście, wszyscy rodzice staną przed koniecznością wyboru w tym sensie, że będą musieli podjąć decyzję, czy posyłają dziecko na religię (i którego związku religijnego) czy na etykę, czy też na oba przedmioty łącznie. Niemniej należy zauważyć, że jest to konsekwencja prawa rodziców do zorganizowania lekcji religii w szkole – zakotwiczonego w Konstytucji RP, co Trybunał Konstytucyjny potwierdził w wielu orzeczeniach wydanych w latach 1991–2009[20] – którzy mogą skorzystać ze swego konstytucyjnego uprawnienia tylko wówczas, jeśli nastąpi instytucjonalizacja procedury zapisu na lekcje religii. Jedyna różnica w porównaniu z obecnym stanem prawnym będzie polegać na tym, że nie będzie opcji czwartej: ani religia, ani etyka, lecz w dalszym ciągu będzie poszanowana wolność sumienia i religii rodziców (oraz uczniów), którzy nie chcą uczestniczyć w lekcjach religii.
Pewnym niedociągnięciem Projektu jest regulacja decyzji o wyborze i zamianie lekcji religii na zajęcia z etyki i vice versa. Zagadnienie to regulują w gruncie rzeczy dwa przepisy Projektu: dodawany art. 159a Prawa oświatowego i art. 42a ust. 5 Prawa oświatowego. Pierwszy z nich określa, że po przyjęciu kandydata do przedszkola lub szkoły rodzic przedkłada oświadczenie o uczęszczaniu na obowiązkowe zajęcia edukacyjne z religii lub etyki, a w przypadku wyboru religii wskazuje konkretny kościół lub inny związek wyznaniowy. Drugi brzmi: „Rodzic lub pełnoletni uczeń może złożyć oświadczenie o uczęszczaniu na religię zamiast etyki lub odwrotnie do 10 lipca każdego roku szkolnego ze skutkiem od nowego roku szkolnego”. Po pierwsze, Projekt nie precyzuje, co w sytuacji braku złożenia przez rodzica oświadczenia, o którym mowa w art. 159a. Wydaje się, że lepszym rozwiązaniem byłoby przesądzenie na gruncie ustawy, że etyka jest domyślnym przedmiotem, a z obowiązku uczestnictwa w zajęciach z etyki zwalnia jedynie zapisanie ucznia na lekcje religii, o ile nie wybrano opcji: obydwa przedmioty (co prawda do tej konkluzji można dojść na gruncie wykładni systemowej, ponieważ Konstytucja RP zakazuje przymusowej edukacji religijnej, ale czytelny przepis na pewno nie zawadzi). Po drugie, dodawany art. 42a ust. 5 jest sformułowany w sposób prima facie nie do końca precyzyjny. Użycie wyrazów „każdego roku szkolnego” sugeruje, że oświadczenie o uczęszczaniu na religię lub etykę składa się co roku. Ten kierunek interpretacji potwierdza też usunięcie z systemu prawnego przepisu (wskutek uchylenia art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty[21]), że oświadczenie o uczestniczeniu w lekcjach religii nie musi być ponawiane w kolejnym roku szkolnym. Przepis jednak literalnie dotyczy składania oświadczenia o uczęszczaniu na jeden przedmiot zamiast drugiego (Projekt nie reguluje wprost trzeciej sytuacji, czyli rozpoczęcia lub zaprzestania uczestnictwa w obu przedmiotach, a nie tylko w jednym), co oznacza, że reguluje jedynie kwestię zamiany religii na etykę lub na odwrót i – wnioskując a contrario – dopóki to oświadczenie „o zmianie” nie zostanie złożone, w mocy pozostaje oświadczenie złożone przy przyjęciu do szkoły. Ta druga interpretacja wydaje się zatem prawidłowa – szczególnie po uważnej lekturze przepisu – niemniej wskazane jest doprecyzowanie przepisu.
Biorąc pod uwagę, że decyzja o zakończeniu lub rozpoczęciu uczęszczania na lekcje religii jest następstwem wyboru religijnego (światopoglądowego) rodzica, należy zwrócić uwagę, że analizowany przepis wprowadza pewne ograniczenie w korzystaniu z wolności sumienia i religii oraz prawa do wychowywania dzieci. Oczywiście celem projektowanego art. 42a ust. 5 jest zapewnienie stabilności organizacji roku szkolnego, jak również za tym rozwiązaniem przemawiają względy pedagogiczno-wychowawcze – skoro uczeń uczęszcza na konkretny przedmiot, to powinien „wytrwać” przynajmniej do wystawienia oceny. Są to poważne argumenty za wyłączeniem możliwości zmiany przedmiotu w trakcie roku szkolnego. Wprawdzie w przypadku rodziców, którzy podejmą „nagłą” decyzję o zmianie wyznania bądź przekonań skutkującą jednocześnie modyfikacją wyboru między lekcją religii i etyki, projektowana regulacja może być odebrana jako uciążliwa i ingerująca w ich prawa, to jednak w świetle art. 31 ust. 3 i art. 53 ust. 5 Konstytucji RP[22] może zostać uznana za dopuszczalną[23]. Nie przesądzając w tym miejscu kwestii konstytucyjności projektowanej regulacji, warto zaproponować rozważenie przesunięcia terminu składania oświadczenia o „zmianie” z 10 lipca na 31 sierpnia, a nawet na pierwsze dni września, jak również umożliwienia zmiany przedmiotu, na który uczęszcza uczeń, po zakończeniu każdego semestru, zwłaszcza że Projekt i tak przewiduje wyodrębnienie etyki i religii na świadectwie szkolnym (oraz tym samym zastąpienie rubryki etyka/religia), więc obie oceny byłyby uwidocznione. W ten sposób zachowany zostanie zasadniczy cel regulacji art. 42 ust. 5, a jednocześnie ulegną zwiększeniu uprawnienia rodziców. Równocześnie można by przesądzić w Projekcie, że jeśli w przypadku takiej rezygnacji liczba uczniów spadnie poniżej siedmiu, grupa ta funkcjonuje do końca roku szkolnego.
Zgodnie z art. 48 ust. 1 zd. pierwsze Konstytucji RP: „Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami”. Władza rodzicielska w zakresie kwestii religijnych i moralnych została dodatkowo wzmocniona przez ustrojodawcę w art. 53 ust. 3 zd. pierwsze Konstytucji RP, które brzmi: „Rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego i religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami”. Przepisy te gwarantują, że decyzja o wyborze religii dziecka i wychowaniu go według zasad właściwych danej wierze należy do rodziców. Również do nich należy decyzja o wpajaniu dziecku zasad moralnych, którymi powinno kierować się w życiu[24], w tym dotyczących uznania określonych zachowań seksualnych za złe i niegodziwe (także wtedy, gdy nie są zakazane przez prawo). Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny, wychowanie oznacza „zaszczepianie i umacnianie w dziecku określonego światopoglądu, przekonań, systemu wartości, jak i zasad obyczajowych, moralnych i etycznych”[25]. Co do zasady szkoła i program nauczania nie mogą ingerować w to uprawnienie, to znaczy treści zawarte w programach poszczególnych przedmiotów nie mogą zastępować rodziców w wychowaniu moralnym dzieci ani podważać przekazu etycznego, jaki uczniowie otrzymują od swoich rodziców.
Rolą szkoły jest zatem pomoc rodzicom w wychowaniu moralnym i religijnym ich dzieci. Dlatego już w 1991 r. Trybunał Konstytucyjny – w pełnym składzie – stwierdził, że „ustawa, która by nakazywała lub zakazywała nauczania religii w szkołach wbrew woli rodziców, nie odpowiada standardom prawa międzynarodowego” oraz że państwo „nie może więc uchylać się od obowiązku zapewnienia takiego wychowania religijnego i w takim miejscu, aby odpowiadało to woli rodziców”[26]. Przyrodzone prawo rodziców do zapewnienia przez szkołę edukacji religijnej dzieci oczywiście nie będzie mogło być zrealizowane w sytuacji, gdy związek religijny nie jest zainteresowany prowadzeniem katechizacji w szkole (na przykład świadkowie Jehowy). Takie uprawnienie gwarantuje związkom religijnym art. 25 ust. 3 Konstytucji RP (autonomia oraz niezależność związku religijnego), jak również wynika ono z art. 53 ust. 4 Konstytucji RP (który ma charakter gwarancyjny, a nie zobowiązujący dla związku religijnego – stąd użycie wyrazu „może” w tym przepisie) – jest to jednak wewnętrzna i niezależna decyzja związku religijnego.
Nieco inaczej wygląda sytuacja prawna nauczania etyki. Przedmiot ten nie ma gwarancji konstytucyjnych (jak zresztą wszystkie pozostałe, z wyjątkiem religii) i mógłby w ogóle nie być nauczany w szkole[27]. Zgodnie z art. 70 ust. 1 Konstytucji RP: „Każdy ma prawo do nauki. Nauka do 18. roku życia jest obowiązkowa. Sposób wykonywania obowiązku szkolnego określa ustawa”. W konsekwencji szczegółowy zakres ukształtowania prawa do nauki oraz obowiązku szkolnego pozostaje w gestii ustawodawcy zwykłego. Jednym z elementów obowiązku szkolnego jest ustalenie listy przedmiotów, z ewentualnym podziałem na obowiązkowe, fakultatywne bądź inne, jak też określenie treści merytorycznych, jakie będą w ramach tych przedmiotów (zajęć) nauczane. Nie analizując w tym miejscu kwestii granic dopuszczalności powierzenia uregulowania kwestii szczegółowych w rozporządzeniu[28], należy poprzestać na konstatacji, że obowiązujące ustawodawstwo (Prawo oświatowe, ustawa o systemie oświaty), choć wprost wymienia kilka przedmiotów (na przykład język polski, matematyka, język obcy nowożytny), to kwestię ustalenia podstawy programowej nauczania w szkole, w tym nazwy i wymiaru godzin lekcyjnych poszczególnych przedmiotów (zajęć) w każdej klasie, pozostawia do uregulowania w drodze rozporządzenia ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania (art. 47 Prawa oświatowego). Biorąc powyższe jako pewien punkt odniesienia, należy skonstatować, iż Projekt kwestie nauczania etyki w znacznej mierze reguluje na poziomie ustawowym. Niewątpliwie zatem, w świetle art. 70 ust. 1 Konstytucji RP, Projektowi nie sposób niczego zarzucić, w szczególności zbyt szczegółowej regulacji na poziomie ustawowym.
Oczywiście swoboda ustawodawcy wykonującego art. 70 ust. 1 Konstytucji RP nie jest nieograniczona. Bez wątpienia sposób wykonania obowiązku szkolnego musi uwzględniać prawa wychowawcze rodziców, zwłaszcza w kwestiach moralnych i religijnych, jednak zakres wolności rodziców gwarantowanych w art. 48 ust. 1 i art. 53 ust. 3 Konstytucji RP również nie jest nieograniczony. W przypadku zaistnienia kolizji między przekonaniami konkretnych rodziców a treścią obowiązku szkolnego (realizującego prawo do nauki) znajduje zastosowanie uniwersalny mechanizm przewidziany w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, a w odniesieniu do kwestii religijnych – w art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. W konsekwencji nie każdy sprzeciw rodziców wobec treści nauczanych w szkole będzie skuteczny na gruncie Konstytucji RP. Przykładowo, jeśli konkretny rodzic uważa, że nauczanie matematyki albo historii Polski nie powinno mieć miejsca w szkole lub jest prowadzone w niewłaściwej formie (na przykład jest za dużo godzin), to takie roszczenie nie jest uzasadnione, ponieważ o zakresie obowiązku szkolnego decyduje ustawodawca. Jednakże – jak zauważono powyżej – preferencja na rzecz poszanowania przekonań rodziców rośnie w przypadku treści o charakterze religijnym czy moralnym[29], co nie znaczy, że jest absolutna. Przykładowo kształtowanie postaw patriotycznych bądź informowanie o pozytywnym wpływie chrześcijaństwa, a zwłaszcza Kościoła Katolickiego, na rozwój cywilizacji, kultury i państwa polskiego znajduje oparcie w treści Konstytucji RP[30] i jest uzasadnione obiektywnie, zaś fakt, że konkretny rodzic negatywnie ocenia patriotyzm czy chrześcijaństwo, nie jest wystarczającym powodem, aby treści nauczane w szkole „dostosować” do indywidualnych przekonań rodzica, który – podobnie jak jego dziecko – żyje w pluralistycznym społeczeństwie. Niemniej nauczanie w szkole (poza lekcjami religii), że – przykładowo – pozytywna ocena moralna zachowań seksualnych (czy to praktyk homoseksualnych, czy zdrady małżeńskiej) jest postawą pożądaną, a przeciwna – naganną, albo że katolicyzm jest zły, a luteranizm – dobry, wkracza w zakres „imperium” rodziców i już z tego powodu jest niedopuszczalne.
Biorąc zatem pod uwagę zakres uprawnień rodziców gwarantowanych w art. 48 ust. 1 i art. 53 ust. 3 Konstytucji RP, należy stwierdzić, że konstytucyjnie dopuszczalne jest zniesienie możliwości nieuczestniczenia w zajęciach z etyki w przypadku uczniów, którzy nie pobierają lekcji religii. Wprowadzenie obowiązkowych zajęć z etyki dla uczniów nieuczestniczących w lekcjach religii znajduje bowiem uzasadnienie w prawie do nauki (art. 70 Konstytucji RP)[31]. Ustawodawca, określając zakres obowiązku szkolnego, jest władny do wprowadzenia przedmiotu przekazującego wiedzę o moralności, zasadach współżycia społecznego, uniwersalnych zasadach etyki, sposobach rozumienia dobra i zła, aksjologii porządku prawnego i społecznego itd. Zważywszy, że problematyka ta jest również przedmiotem zainteresowania religii, a konsekwencją wolności sumienia i religii jest prawo do edukacji religijnej (co wielokrotnie potwierdził Trybunał Konstytucyjny, zwłaszcza we wspominanych orzeczeniach z 1991 i 2009 r.), ustawodawca może uznać, że skoro porównywalne treści będą przekazywane w ramach lekcji religii, to nie zachodzi konieczność uczestniczenia ucznia zapisanego na lekcje religii także w zajęciach z etyki. Ze względu na zasadę równości (art. 32 Konstytucji RP) należy bowiem dbać, aby uczniowie pobierający lekcje religii nie byli w gorszej sytuacji niż ci nieuczestniczący w tych zajęciach, to znaczy nie mieli większej liczby godzin lekcyjnych w tygodniu. Niemniej, przyznając prawo ostatecznej decyzji rodzicom, Projekt pozostawia możliwość zapisania zarówno na lekcje religii, jak i lekcje etyki.
Ewentualny zarzut, że podstawa programowa etyki narusza art. 48 ust. 1 i art. 53 ust. 3 Konstytucji RP (lub innych przepisów ustawy zasadniczej) – czego nie można wykluczyć – będzie mógł zostać rozważony dopiero po ustaleniu tej podstawy programowej przez właściwego ministra, zgodnie z art. 47 Prawa oświatowego[32]. Nie jest to jednak zarzut wobec przepisów Projektu, ponieważ nie determinują one w żaden sposób treści, jakie będą nauczane w ramach zajęć z etyki.
Artykuł 25 Konstytucji RP określa pięć zasad prawa wyznaniowego instytucjonalnego[33]. Postanowienia Projektu nie naruszają żadnej z nich.
Artykuł 25 ust. 1 gwarantuje równouprawnienie kościołów i innych związków wyznaniowych. Dodawane do Prawa oświatowego art. 42a i nast. odnoszą się jednolicie do wszystkich związków religijnych, z których każdy (czy to wpisany do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych, czy działający na podstawie indywidualnej ustawy partykularnej) może prowadzić lekcje religii. Oczywiście jeżeli w danym oddziale nie znajdzie się siedmiu uczniów chcących pobierać lekcje religii danego wyznania[34], naukę tej religii dla uczniów tej klasy organizuje się w grupie międzyoddziałowej lub międzyszkolnej albo w pozaszkolnym punkcie katechetycznym. Każdy związek religijny, w tym Kościół Katolicki (szczególnie jeśli utrzymają się dotychczasowe trendy demograficzne i sekularyzacyjne), może znaleźć się w sytuacji, gdy w danym oddziale (klasie) nie będzie siedmiu uczniów zainteresowanych uczęszczaniem na zajęcia z religii, które dany związek prowadzi. Jak trafnie zaznaczył Trybunał Konstytucyjny w wyroku pełnego składu (pod przewodnictwem Andrzeja Rzeplińskiego) z 8 czerwca 2011 r., sygn. K 3/09: „Zasada równouprawnienia kościołów i związków wyznaniowych nie zakłada identycznego traktowania wszystkich związków wyznaniowych. […] Trybunał jest świadomy tego, że zróżnicowania prawne mogą wynikać z różnic faktycznych pomiędzy kościołami i związkami wyznaniowymi. Zasada równouprawnienia nie tworzy ekspektatywy uzyskania równości faktycznej. W ocenie Trybunału tam, gdzie istnieją różnice między kościołami i związkami wyznaniowymi, podmioty te należy potraktować w sposób odmienny. Między kościołami i związkami wyznaniowymi mogą zachodzić różnice wynikające ze zróżnicowania faktycznej liczby wyznawców i stopnia ugruntowania poszczególnych wspólnot w dziejach państwa”[35].
Artykuł 25 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że: „[w]ładze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym”. Zasada bezstronności światopoglądowej państwa bywa definiowana różnie, w tym czasem błędnie jest utożsamiana z zasadą neutralności światopoglądowej[36]. Trybunał Konstytucyjny w wyroku pełnego składu z dnia 2 grudnia 2009 r., sygn. U 10/07 (pod przewodnictwem Bohdana Zdziennickiego), wyjaśnił, iż bezstronność światopoglądowa „polega w szczególności na zapewnieniu każdemu korzystania z wszystkich praw wynikających z wolności religijnej, a także na zapewnieniu kościołom i związkom wyznaniowym posiadania świątyń i innych miejsc kultu”[37], zaś w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. K 55/07, orzekł: „Bezstronność władz publicznych wymaga jednak jednakowego traktowania jednostek bez względu na ich przekonania religijne, światopoglądowe i filozoficzne oraz poszanowania zasady równości kościołów i związków wyznaniowych”[38]. Z kolei Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 25 listopada 2010 r., sygn. I ACa 363/10[39], podzielił stanowisko reprezentowane w wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 26 marca 2010 r., sygn. I C 28/10[40], iż w polskim porządku konstytucyjnym bezstronność światopoglądowa oznacza „życzliwe zainteresowanie”. Przepisy Projektu w żaden sposób nie naruszają zatem zasady bezstronności światopoglądowej, a wręcz ją życzliwie afirmują, ponieważ Projekt nie narusza wolności sumienia i religii ani nie wyklucza żadnego związku religijnego z możliwości prowadzenia lekcji religii (wprowadza identyczne zasady dla wszystkich).
Podkreślić należy, iż Konstytucja RP w żadnym przepisie nie ustanawia zasady świeckości państwa, w związku z powyższym żadna ustawa nie może być sprzeczna z zasadą, której w Konstytucji RP nie ma, niezależnie nawet od tego, jak ową „świeckość” należałoby rozumieć. Ponadto Trybunał Konstytucyjny orzekł w 1991 r.[41], że zasada świeckości szkoły jest niespójna z systemem prawnym Rzeczypospolitej Polskiej (którego podstawą od przełomu 1989 i 1990 r. jest niezmiennie zasada demokratycznego państwa prawnego).
Artykuł 25 ust. 3 Konstytucji RP ustanawia dwie zasady: autonomii oraz wzajemnej niezależności państwa i związków religijnych, każdego w swoim zakresie, oraz zasadę ich współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego. Projekt nie tylko nie narusza żadnej z tych zasad, lecz je realizuje. Niewątpliwie celem i treścią Projektu jest spetryfikowanie zasad i sposobu prowadzenia nauczania religii w ramach systemu oświaty – z kolei ich realizacja wymaga współdziałania szkoły i związku religijnego w osiągnięciu tego celu, co Projekt zapewnia. Jednocześnie zachowana jest „autonomia oraz niezależność” obu podmiotów w „swoim zakresie”, gdyż za treść programów nauczania i podręczników odpowiada strona kościelna, natomiast zadaniem szkoły jest zorganizowanie nauczania w ramach systemu oświaty (od umieszczenia w planie lekcji, przez zapewnienie sali, po nadzór pedagogiczny[42]).
Projektowana ustawa nie narusza także art. 25 ust. 4 i 5 Konstytucji RP, ustanawiających zasadę bilateralności, czyli konsensualnej regulacji stosunków między państwem a kościołami oraz związkami wyznaniowymi, którą można zdefiniować jako indywidualne i w pełni konsensualne kształtowanie stosunków państwa z konkretnym związkiem religijnym[43]. Innymi słowy, art. 25 ust. 4 i 5 Konstytucji RP wprowadzają mechanizm „daleko idącej indywidualizacji ustaw wyznaniowych”[44], czyli dyferencjacji statusu prawnego poszczególnych związków religijnych. Cel projektowanej ustawy jest zgoła odmienny – uregulowanie sposobu korzystania z prawa do edukacji religijnej, które jest integralnym elementem wolności religii, oraz prawa rodziców do wychowywania dzieci.
Od przywrócenia nauczania religii w szkole w 1990 r. zestaw argumentacyjny oponentów szkolnej lekcji religii w zasadzie nie ulega zmianie. Ilekroć wprowadzano nową regulację dotyczącą nauczania religii (1990 r. – nauczanie w budynku szkoły, 1992 r. – włączenie do systemu oświaty, 2007 r. – wliczanie oceny z religii do średniej ocen w klasyfikacji rocznej i końcowej)[45], podnoszono te same chybione argumenty o konfesjonalizacji szkoły, naruszeniu wolności wyznania itd. Jedyną bodaj korzyścią płynącą z tej wieloletniej „antyreligijnej kakofonii” jest utrwalona linia orzecznicza Trybunału Konstytucyjnego, który w odmiennych składach w różnych latach (wyżej wspomniane sprawy o sygn. K 11/90 z 1991 r., U 12/92 z 1993 r., K 35/97 z 1998 r. i U 10/07 z 2009 r.) konsekwentnie potwierdzał, że Konstytucja RP gwarantuje obecność nauczania religii w szkole. Z kolei konsekwencją obecności lekcji religii w systemie oświaty jest umieszczanie oceny z religii na świadectwie szkolnym oraz wliczanie oceny z religii do średniej ocen w klasyfikacji rocznej i końcowej ucznia.
Analizowany Projekt służy zatem realizacji Konstytucji RP z 1997 r. i w żadnym punkcie nie jest z nią sprzeczny, której to konstatacji nie podważają zgłoszone w niniejszej analizie postulaty doprecyzowania przepisów dotyczących składania oświadczeń o uczęszczaniu na religię lub etykę oraz nadzoru pedagogicznego, jak również uwidaczniania bezpośrednio na świadectwie szkolnym oceny z religii konkretnego wyznania (jako przedmiotu prowadzonego przez konkretny kościół lub inny związek wyznaniowy), na której lekcje uczęszczał uczeń.