Analiza sposobu finansowania kształcenia uczniów objętych edukacją domową wskazuje na ich niekorzystne traktowanie od 2015 r., gdy obniżono część subwencji oświatowej. Kolejne zmiany legislacyjne, mimo pewnej poprawy sytuacji w 2022 r., wprowadzały coraz bardziej restrykcyjne ograniczenia przyznawanych środków. Tendencja ta została utrzymana w mających wejść w życie od 1 stycznia 2026 r. przepisach, które przewidują obniżenie finansowania na rzecz uczniów objętych edukacją domową dla szkół, w których liczba tych uczniów przekroczy 96, a nie jak dotąd 200. Nowe regulacje mogą prowadzić do ograniczenia dostępności tej formy nauki, dyskryminacji uczniów i rodziców oraz naruszenia konstytucyjnych praw. Wobec rosnącego zainteresowania edukacją domową, działaniem prospołecznym i zgodnym z konstytucyjną zasadą równości byłoby ujednolicenie zasad finansowania ze środków publicznych edukacji wszystkich uczniów, niezależnie od formy, w jakiej pobierają naukę.
An analysis of how homeschooled students are funded shows that they have been disadvantaged since 2015, when part of the education subsidy was reduced. Subsequent legislative changes, despite some improvement in 2022, introduced increasingly restrictive limits on the funds allocated. This trend has been maintained in the regulations due to come into force on January 1, 2026, which provide for a reduction in funding for home-schooled students for schools where the number of such students exceeds 96, rather than 200 as has been the case to date. The new regulations may lead to a reduction in the availability of this form of education, discrimination against students and parents, and a violation of constitutional rights. In view of the growing interest in home schooling, it would be a pro-social measure and in line with the constitutional principle of equality to standardize the rules for public funding of education for all students, regardless of the form in which they are educated.
Słowa kluczowe: Słowa kluczowe: edukacja domowa, Ministerstwo Edukacji Narodowej, subwencja oświatowa, obowiązek szkolny, obowiązek nauki, finansowanie edukacji, prawo rodziców do wychowania dzieci, prawo oświatowe, dyskryminacja uczniów
Keywords: home schooling, Ministry of National Education, education subsidy, school compulsory education, education funding, parents’ right to raise their children, education law, discrimination against students
Edukacja domowa jest jedną z prawnie dopuszczalnych form realizacji obowiązku nauki oraz obowiązku szkolnego w Polsce, której gwarancji można poszukiwać w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Pomimo rosnącego zainteresowania tą formą nauki zmiany w przepisach w ciągu ostatniej dekady dotyczące sposobu finansowania kształcenia uczniów realizujących obowiązek szkolny poza szkołą są krzywdzące dla uczniów w edukacji domowej. W 2015 r. prawodawca przyjął rozwiązania (obowiązujące od 2016 r.) skutkujące obniżeniem wysokości części subwencji oświatowej na rzecz uczniów w edukacji domowej, a najnowsze regulacje – wchodzące w życie 1 stycznia 2026 r. – spowodują dalsze ograniczenia. Celem niniejszego opracowania jest przedstawienie prawnych i społecznych skutków tych zmian oraz wykazanie, że niekorzystne zróżnicowanie finansowania edukacji domowej nie znajduje podstaw w racjonalnych przesłankach ekonomicznych i prowadzi do naruszenia konstytucyjnych zasad równości oraz równego dostępu do pomocy państwa w sferze wykształcenia.
Polskie prawo przewiduje obowiązek nauki[1] do ukończenia 18. roku życia. Został on zapisany w art. 70 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 35 § 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe[2] (dalej: PrOśw). Równolegle z obowiązkiem nauki istnieje również obowiązek szkolny. Jest to pojęcie węższe od obowiązku nauki i stanowi jedną z form jego realizacji. Zgodnie z art. 35 ust. 2 PrOśw: „Obowiązek szkolny dziecka rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat, oraz trwa do ukończenia szkoły podstawowej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 18. roku życia”.
Zasadą jest, że obowiązek szkolny spełnia się przez uczęszczanie do szkoły podstawowej publicznej albo niepublicznej (art. 36 ust. 8 PrOśw). Po ukończeniu szkoły podstawowej realizowany jest on przez:
Zarówno obowiązek nauki, jak i obowiązek szkolny mogą być spełniane poza szkołą[3] (w ramach tak zwanej edukacji domowej). Zgodnie z art. 37 ust. 1 PrOśw: „Na wniosek rodziców dyrektor […] szkoły podstawowej i szkoły ponadpodstawowej, do której dziecko zostało przyjęte, może zezwolić, w drodze decyzji, na spełnianie przez dziecko […] obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą”.
Do wniosku o wydanie zezwolenia na realizację obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą dołącza się:
Spełnianie obowiązku szkolnego oraz obowiązku nauki podlega kontroli. W przypadku obowiązku szkolnego kontrolę tę sprawują dyrektorzy publicznych szkół podstawowych względem dzieci zamieszkałych w obwodach tych szkół. Z kolei spełnianie obowiązku nauki kontroluje gmina w stosunku do młodzieży zamieszkałej na jej terenie (art. 41 ust. 1 PrOśw). Niespełnianie wyżej wspomnianych obowiązków podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 42 ust. 1 PrOśw) i może skutkować nałożeniem grzywny na rodziców niepełnoletniego dziecka jako jego przedstawicieli ustawowych (art. 120 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji[5]).
Gwarancji prawa rodziców do zapewnienia realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki poza szkołą przez dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską można poszukiwać w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Jest zresztą zrozumiałe i pożądane, aby wobec przewidzianego obowiązku nauki do 18. roku życia ustawa zasadnicza zapewniała rodzicom możliwość wyboru formy nauczania dziecka, która będzie zgodna z ich światopoglądem oraz preferowanym sposobem wychowania.
Przede wszystkim gwarancję taką można wywieść z art. 48 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Podobnie, a literalnie nawet nieco szerzej, jest ona ujęta w art. 14 ust. 3 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej[6], przewidującym poszanowanie prawa rodziców do zapewnienia wychowania i nauczania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami religijnymi, filozoficznymi i pedagogicznymi[7].
W odniesieniu do powyższego należy wskazać, że środowisko rówieśnicze jest jednym z istotnych czynników mających wpływ na wychowanie. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że grupa rówieśnicza jest jedną z tych grup, z którymi dziecko się styka i z której czerpie wzorce decydujące o tym, „jak będzie się rozwijać jego osobowość i jakim człowiekiem stanie się w przyszłości”[8]. Wybór formy edukacji, który przesądza o codziennym przebywaniu dziecka z określoną grupą rówieśniczą lub nie, jest zatem fundamentalnym elementem wychowania, o którym rodzice mają niezbywalne prawo decydować.
Gwarancji „edukacji domowej” można upatrywać także w art. 18 oraz art. 47 Konstytucji RP, z którymi ściśle, w kontekście zasady ochrony życia rodzinnego, powiązany jest art. 48[9]. Zgodnie z art. 18 ustawy zasadniczej: „Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”. Artykuł 47 stanowi z kolei, że „[k]ażdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym”.
Życie rodzinne, objęte ochroną art. 47, dotyczy szerokiej sfery przeżyć i zdarzeń związanych z rodziną[10]. Obejmuje ono między innymi relacje: małżeńską, rodzicielską i pokrewieństwa[11], a także możliwość osobistych kontaktów z członkami rodziny[12]. Z kolei prawo do decydowania o swoim życiu osobistym związane jest „z gwarancją istnienia sfery prywatnej, której immanentnym składnikiem jest przyznanie człowiekowi prawa «[...] do życia własnym życiem układanym według własnej woli z ograniczeniem do niezbędnego minimum wszelkiej ingerencji zewnętrznej»”[13].
Decyzja o edukacji domowej jest wyrazem realizacji prawa do ukształtowania życia rodzinnego i osobistego rodziców i ich dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Zupełnie inaczej wygląda bowiem życie rodzinne i osobiste, gdy dzieci przebywają przez większość dnia w szkole, poza domem, z dala od rodziców i rodzeństwa, w odrębnej wspólnocie rówieśniczej, mającej swoją specyfikę i problemy, a inaczej – gdy rodzeństwo przebywa we własnym gronie i w towarzystwie rodziców (lub przynajmniej jednego z nich). Wówczas to rodzina staje się wspólnotą, w której dziecko spędza najwięcej czasu (również w ciągu dnia) i która wywiera zdecydowanie przeważający wpływ na jego rozwój.
Wreszcie możliwość realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki poza szkołą jest wyrazem, zawartej w preambule Konstytucji RP, zasady pomocniczości (subsydiarności), uważanej za jedną z najbardziej fundamentalnych zasad polskiego porządku prawnego[14]. Obejmuje ona z jednej strony obowiązek niesienia pomocy (aspekt pozytywny), z drugiej zaś – co istotniejsze – zakaz ingerencji (aspekt negatywny) w życie wspólnot mniejszych, na przykład rodzin, przez wspólnoty większe, na przykład państwo czy samorząd, w sytuacji gdy wspólnoty mniejsze takiej pomocy nie wymagają. U podstaw tej zasady leży poszanowanie autonomii jednostek i wspólnot, czyli ich prawa do samodzielnego określania swoich celów i sposobów ich realizacji, wraz z ponoszeniem odpowiedzialności za własne działania. Zatem dopóki rodzice nie zaniedbują w istotny sposób realizacji przez podlegające ich władzy rodzicielskiej dziecko obowiązku nauki poza szkołą, dopóty państwo nie powinno ograniczać możliwości nauki w takiej formie.
Obecnie sposób finansowania uczniów realizujących obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą uzależniony jest od liczby uczniów w danej placówce objętych edukacją domową oraz udziału tej liczby w łącznej liczbie uczniów w placówce. Warto zaznaczyć, że zróżnicowanie sytuacji uczniów w zależności od formy spełniania obowiązku szkolnego stanowi zjawisko stosunkowo nowe w polskim porządku prawnym, funkcjonujące dopiero od kilku lat.
Jeszcze w 2015 r. uczniowie w edukacji domowej traktowani byli pod tym względem tak, jak uczniowie uczęszczający do szkół stacjonarnych. Ograniczenie finansowania na rzecz uczniów uczących się poza szkołą zostało wprowadzone w odpowiedzi na postulaty samorządów[15], rozporządzeniem z dnia 22 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2016[16]. Wejście w życie przedmiotowego rozporządzenia skutkowało obniżeniem wskaźnika przeliczeniowego dotyczącego uczniów w edukacji domowej do poziomu 0,6, wskutek czego taki uczeń – na potrzeby obliczania subwencji oświatowej przypadającej jednostce samorządu terytorialnego – traktowany był jako 0,6 ucznia „standardowego”. Nowe regulacje uzasadniono niższymi kosztami kształcenia uczniów spełniających obowiązek szkolny poza szkołą w stosunku do pozostałych uczniów, a także tym, że środki finansowe związane z edukacją domową nie stanowią wsparcia kierowanego do rodziców uczniów, ale dla szkół. Zmiana spotkała się ze sprzeciwem środowisk popierających edukację domową, wskazujących między innymi na dyskryminujący charakter nowych regulacji[17]. Niekorzystne zróżnicowanie subwencji dla uczniów odbierających kształcenie w ramach edukacji domowej było jednak utrzymywane w kolejnych rozporządzeniach.
W rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki z dnia 21 grudnia 2021 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2022[18] podwyższono subwencję na uczniów w edukacji domowej z przelicznika 0,6 do 0,8. Zwiększenie subwencji uzasadniono zwiększeniem liczby uczniów lub słuchaczy spełniających obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą w związku z rozprzestrzenianiem się COVID-19 oraz potrzebą zapewnienia „możliwości większego wsparcia ze strony szkoły dla tej grupy uczniów i słuchaczy”[19].
Rozporządzeniem Ministra Edukacji i Nauki z dnia 22 grudnia 2022 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2023[20] zaostrzono zasady dotyczące finansowania edukacji domowej. Zgodnie z nowymi przepisami, gdy w danej szkole liczba uczniów w edukacji domowej nie przekraczała 200, dofinansowanie na ucznia było przyznawane według przelicznika 0,8, co już stanowi ograniczenie finansowania w stosunku do uczniów pobierających naukę w tradycyjnej formie. Natomiast gdy liczba uczniów przekroczyła 200, wówczas wobec uczniów powyżej tej liczby stosowany był niższy przelicznik, skutkujący obniżeniem dofinansowania, wynoszący 0,2 – gdy w danej szkole liczba uczniów w systemie dziennym (stacjonarnym) wynosiła mniej niż 30% ogólnej liczby uczniów, lub 0,4 – gdy była ona wyższa lub równa 30%. W praktyce dla wielu placówek oznaczało to nieformalne wprowadzenie ograniczenia liczby uczniów podejmujących nauczanie domowe, gdyby bowiem ich liczba przekroczyła 200, wiązałoby się to ze znaczącym obniżeniem subwencji. W konsekwencji pojawiło się ryzyko, że dyrektorzy placówek będą skorzy wydawać ewentualne decyzje zezwalające na edukację domową jedynie ograniczonej liczbie uczniów.
Kolejne „oszczędności” na uczniach w edukacji domowej wprowadziło rozporządzenie Ministra Edukacji z dnia 28 lipca 2025 r. w sprawie sposobu podziału łącznej kwoty potrzeb oświatowych[21] między jednostki samorządu terytorialnego w roku 2026[22]. Dotychczas szkoły otrzymywały finansowanie na poziomie 0,8, jeśli liczba uczniów w edukacji domowej nie przekraczała 200 osób. Po zmianie, która wejdzie w życie w 2026 r., próg 200 uczniów ma być zmniejszony, i to ponad dwukrotnie – do 96.
W uzasadnieniu do projektu rozporządzenia wskazano między innymi, że „wyższe wsparcie finansowe, według wskaźnika 0,8, będzie dotyczyć jedynie liczby uczniów do poziomu 96, co odpowiada maksymalnej liczbie uczniów w typowej małej szkole”[23]. W tym miejscu wskazać jednak należy, że nie brakuje szkół sprzyjających edukacji domowej, przy których naukę poza szkołą pobiera znacznie więcej niż 96 uczniów. Limit 96 uczniów będzie dotkliwy dla placówek specjalizujących się w tej formie edukacji, szczególnie w kontekście zniesienia wymogu, by dziecko mogło uczyć się w ramach edukacji domowej tylko w tym województwie, w którym zamieszkuje[24]. Zniesienie rejonizacji pozwoliło rodzicom na wybór najlepszej dla ich dziecka szkoły i przełożyło się zarazem na skumulowanie uczniów w edukacji domowej w konkretnych placówkach.
Nowe przepisy przewidują, że (i tak) ograniczone do poziomu 80% finansowanie będzie przysługiwać tylko dla liczby 96 uczniów w edukacji domowej w danej szkole. Każdy kolejny uczeń ponad ten limit będzie objęty znacznie niższym wsparciem. W placówkach, w których stosunek liczby uczniów uczęszczających do szkoły w sposób tradycyjny względem liczby uczniów w edukacji domowej wynosi co najmniej 30%, wsparcie to będzie na poziomie 40% standardowej kwoty (to jest przy zastosowaniu wskaźnika 0,4). Z kolei w szkołach, w których odsetek uczniów „stacjonarnych” będzie niższy niż 30%, wsparcie na rzecz uczniów w edukacji domowej powyżej liczby 96 wyniesie jedynie 20% standardowej kwoty (wskaźnik 0,2).
Zgodnie z art. 32 Konstytucji RP: „[w]szyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne” (ust. 1). „Nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny” (ust. 2).
W doktrynie podkreśla się, że równość w stanowieniu prawa oznacza „obowiązek tworzenia przez władzę publiczną takich regulacji prawnych, które czynią zadość nakazowi jednakowego traktowania podmiotów znajdujących się w sytuacjach podobnych”[25].
W świetle powyższego należy zauważyć, że zarówno uczeń realizujący obowiązek szkolny w trybie stacjonarnym, jak i uczeń w edukacji domowej kształcą się zgodnie z tą samą, co do zasady, podstawą programową[26], jest formalnie przypisany do konkretnej szkoły oraz podlega nadzorowi pedagogicznemu państwa. Wiedza i postępy uczniów w obu tych grupach są regularnie weryfikowane: w przypadku osób uczęszczających do szkoły w formie tradycyjnej – poprzez sprawdziany, kartkówki i inne formy oceniania bieżącego, natomiast w przypadku kształcących się w edukacji domowej – przez coroczne egzaminy klasyfikacyjne. Po zakończeniu szkoły podstawowej i średniej obie te grupy uczniów przystępują do tych samych zewnętrznych egzaminów, to jest egzaminu ósmoklasisty oraz egzaminu maturalnego. W odpowiedzi sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej na interpelację nr 1095[27] czytamy ponadto: „Uczeń spełniający obowiązek szkolny/nauki poza szkołą, na podstawie decyzji dyrektora szkoły, do której został przyjęty, pozostaje uczniem tej szkoły. Ucznia takiego dotyczą zasadniczo prawa i obowiązki ucznia danej szkoły, z wyjątkiem, rzecz oczywista, kwestii związanych z faktem spełniania obowiązku szkolnego/nauki poza szkołą” oraz: „realizacja obowiązku szkolnego/nauki poza szkołą w ramach tzw. edukacji domowej, choć jest formą pozainstytucjonalną, nie jest formą pozasystemową. Przepis art. 37 ustawy – Prawo oświatowe nie reguluje kwestii zakładania szkół niepublicznych ani prowadzenia działalności innowacyjnej czy eksperymentalnej w edukacji. […] Nie jest to ustanowienie odrębnej, równoległej czy konkurencyjnej ścieżki kształcenia. Spełnianie obowiązku szkolnego/nauki poza szkołą nie oznacza nauczania zdalnego”.
Oczywiście sytuacja ucznia w edukacji domowej nie jest identyczna z sytuacją ucznia pobierającego naukę stacjonarnie w szkole. Przede wszystkim nie uczestniczy on w prowadzonych w szkole zajęciach z obowiązkowych przedmiotów, nie podlega ocenie zachowania, nie otrzymuje ocen cząstkowych. Z perspektywy realizacji obowiązku szkolnego oraz obowiązku nauki do 18. roku życia należy jednak uznać, że obie grupy uczniów znajdują się w sytuacji istotnie podobnej – wypełniają ustawowe obowiązki edukacyjne niezależnie od wybranej formy kształcenia, a państwo sprawuje nad nimi nadzór w zakresie zgodności z wymogami programowymi i efektywności nauki.
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się, że z zasady równości, wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji, wynika obowiązek jednakowego traktowania podmiotów należących do tej samej kategorii[28]. Także w tym ujęciu brakuje wystarczającego uzasadnienia odmiennego traktowania uczniów realizujących obowiązek szkolny i obowiązek nauki stacjonarnie oraz tych, którzy wypełniają go poza szkołą. Obie grupy spełniają bowiem te obowiązki w sposób uznany przez polskie prawo za w pełni dopuszczalny.
W świetle powyższego uznać należy, że jakiekolwiek obniżenie finansowania na rzecz uczniów w edukacji domowej w stosunku do uczniów spełniających obowiązek szkolny w tradycyjny sposób prowadzi do naruszenia konstytucyjnej zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP).
Naruszenie to jest jeszcze bardziej jaskrawe w kontekście dodatkowego obniżenia finansowania uczniów realizujących obowiązek szkolny poza szkołą, gdy ich liczba przekracza 96 osób w danej placówce oraz gdy odsetek uczniów pobierających naukę w trybie stacjonarnym jest niski (poniżej 30%). W tym przypadku sytuacja wszystkich uczniów w edukacji domowej jest identyczna, niezależnie od tego, czy mieszczą się w limicie 96 uczniów na daną szkołę, czy go przekraczają, i niezależnie od proporcji uczniów pobierających naukę w poszczególnych trybach.
Niezależnie od zasady równości wyrażonej w art. 32 Konstytucja RP formułuje także bardziej szczegółowe zasady, będące elementem prawa do nauki. Jedną z nich jest zasada równego dostępu do pomocy państwa w sferze wykształcenia[29]. Zgodnie z art. 70 ust. 4 ustawy zasadniczej: „Władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów i studentów. Warunki udzielania pomocy określa ustawa”.
W cytowanej już odpowiedzi sekretarza stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej na interpelację nr 1095[30], uzasadniając zróżnicowanie finansowania uczniów w edukacji domowej w porównaniu z uczniami realizującymi obowiązek szkolny w tradycyjny sposób, wskazano, że „[p]rzepis art. 37 ustawy – Prawo oświatowe nie nadaje […] uprawnień indywidualnych, będących prawem jednostkowym do demonstracji nowych, «lepszych» formatów kształcenia, dla potrzeb marketingowych, poszczególnych osób fizycznych lub prawnych, prowadzących niepubliczne szkoły/placówki” oraz że „zasadność finansowania ucznia w edukacji domowej w niższej wysokości niż ucznia korzystającego z nauki w systemie klasowo‐lekcyjnym wynika ze znacznie niższego kosztu kształcenia uczniów spełniających obowiązek szkolny poza szkołą”[31]. Zdaniem ministerstwa szkoły ponoszą tylko niewielkie koszty związane z klasyfikacją uczniów oraz z zapewnieniem ewentualnych dodatkowych zajęć.
Odnosząc się do pierwszego z przytoczonych wyżej argumentów oraz zestawiając go z treścią art. 70 ust. 4 Konstytucji, należy zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 kwietnia 2004 r.[32], odmiennie niż w dotychczasowym orzecznictwie, uznał, iż od wejścia w życie Konstytucji RP, to jest od 17 października 1997 r., prawo do uzyskania pomocy finansowej ze strony władz publicznych w zakresie gwarantującym powszechność i równość dostępu do wykształcenia jest prawem podmiotowym[33]. Podtrzymując to stanowisko, w wyroku z dnia 13 listopada 2007 r.[34] TK wskazał, że „nic nie stoi na przeszkodzie, aby art. 70 ust. 4 Konstytucji traktować nie tylko jako przepis programowy albo gwarancyjny wobec ogólnego prawa do nauki (art. 70 ust. 1 Konstytucji), ale także jako źródło bardziej szczegółowego prawa podmiotowego – prawa do równego dostępu do mechanizmów wyrównywania przez państwo szans edukacyjnych” oraz że „prawo do uzyskania pomocy państwa wyrównującej dostęp do edukacji ma ze swojej istoty charakter indywidualny – jego podmiotem jest konkretna osoba, a nie instytucja, która sprawuje nad nią opiekę czy też świadczy usługi edukacyjne”.
Nie sposób zatem zgodzić się z sekretarzem stanu w MEN, że przepis art. 37 PrOśw nie nadaje uprawnień indywidualnych. Należy go bowiem odczytywać w zestawieniu z zasadami konstytucyjnymi, w tym z wyrażoną w art. 70 ust. 4 zasadą równego dostępu do pomocy państwa w sferze wykształcenia. Skoro zatem w art. 37 PrOśw stwarza możliwość spełniania obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą, to forma ta powinna uzyskiwać równe z innymi formami wsparcie finansowe.
Odnosząc się zaś do argumentacji dotyczącej rzekomo znacznie niższego kosztu kształcenia uczniów spełniających obowiązek szkolny poza szkołą, należy zauważyć, że podjęcie przez ucznia nauki w ramach edukacji domowej nie powoduje pozostawienia go samemu sobie. Szkoła, do której jest przypisany, niezależnie od obowiązku zorganizowania i przeprowadzenia egzaminów klasyfikacyjnych, w dalszym ciągu musi zapewnić mu odpowiednią pomoc dydaktyczno-wychowawczą. W zakres obowiązków szkoły wchodzi zapewnienie uczniowi w edukacji domowej dostępu do podręczników, materiałów edukacyjnych i materiałów ćwiczeniowych, umożliwienie mu udziału w konsultacjach pozwalających na przygotowanie do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych, a także w zajęciach, o których mowa w art. 109 ust. 1 pkt. 2, 3, 5–7 PrOśw. Katalog ten obejmuje: dodatkowe zajęcia edukacyjne, zajęcia rewalidacyjne dla uczniów z niepełnosprawnościami, zajęcia prowadzone w ramach pomocy psychologiczno-pedagogicznej, zajęcia rozwijające zainteresowania i uzdolnienia uczniów oraz zajęcia z zakresu doradztwa zawodowego. Bezsprzecznie wszelkie te zadania spoczywające na szkole wiążą się z nakładami finansowymi.
Główną różnicą dotyczącą nakładów na uczniów realizujących obowiązek nauki poza szkołą w stosunku do pobierających naukę w formie stacjonarnej jest konieczność zapewnienia odpowiednich warunków lokalowych przez organ prowadzący szkołę oraz codzienne realizowanie obowiązkowych zajęć edukacyjnych przez nauczycieli, otrzymujących za to wynagrodzenie.
Obciążenia finansowe związane z edukacją domową w znacznym stopniu przesuwają się natomiast na rodzinę ucznia, przy czym koszty te często pozostają niedoceniane lub całkowicie pomijane w argumentacji mającej uzasadnić obniżenie wsparcia finansowego tej formy kształcenia. Po pierwsze, uczeń w edukacji domowej zdecydowanie więcej czasu spędza w miejscu zamieszkania, co wiąże się ze zwiększonymi kosztami eksploatacyjnymi gospodarstwa domowego – zużyciem energii elektrycznej, ogrzewania, wody czy internetu o odpowiedniej przepustowości, potrzebnego do korzystania z platform edukacyjnych. Po drugie, powstaje konieczność dostosowania warunków domowych do wymogów efektywnej nauki: zakupu mebli biurowych, odpowiedniego oświetlenia, materiałów biurowych, a nierzadko również przeprowadzenia prac remontowych zapewniających wyciszenie i ergonomię przestrzeni edukacyjnej. W przypadku zajęć online dochodzą koszty zakupu i aktualizacji sprzętu komputerowego, oprogramowania oraz pomocy naukowych i platform edukacyjnych dostępnych w formie elektronicznej. Po trzecie – co stanowi największe obciążenie budżetu rodzinnego – w tym systemie często jeden z rodziców, w celu zapewnienia opieki dzieciom i wsparcia w procesie edukacyjnym (funkcje, które w szkole pełnią nauczyciele), rezygnuje z zawodowej pracy zarobkowej lub ogranicza jej wymiar, tracąc tym samym istotne źródło dochodów rodziny oraz możliwość rozwoju kariery zawodowej. Dodatkowo rodzice mogą ponosić inne koszty, na przykład samokształcenia w zakresie metod dydaktycznych, nabywania materiałów edukacyjnych wykraczających poza podstawowe podręczniki szkolne, a także korzystania z dodatkowych zajęć specjalistycznych, kursów online czy konsultacji z ekspertami w dziedzinach, w których sami nie czują się kompetentni.
Edukacja domowa stanowi zatem wymierne odciążenie systemu oświaty i finansów publicznych, jednak koszty, których nie ponosi państwo, nie znikają, tylko są przenoszone na rodziny uczniów, które de facto współfinansują system edukacji ze środków prywatnych. Obniżenie wsparcia finansowego dla uczniów w edukacji domowej oznacza więc podwójne obciążenie tych rodzin: płacą podatki na system oświaty, z którego korzystają w ograniczonym zakresie, a jednocześnie pokrywają z własnej kieszeni znaczną część kosztów edukacji swoich dzieci.
W związku z powyższym należy stwierdzić, że przeznaczanie mniejszych środków na rzecz uczniów w edukacji domowej prowadzi do naruszenia, obok zasady równości zapisanej w art. 32 Konstytucji, także zasady równego dostępu do pomocy państwa w sferze wykształcenia, wyrażonej w art. 70 ust. 4.
Uchwalone zmiany zmierzać będą do zmniejszenia lub wolniejszego przyrostu liczby uczniów w edukacji domowej. Cięcia w finansowaniu naturalnie wpływać bowiem będą na mniejszą chęć dyrektorów do wydawania zgody na realizację obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki w tej formie[35]. Ograniczenie finansowania może skutkować również koniecznością dopłat ze strony rodziców uczniów w edukacji domowej zapisanych do szkół niepublicznych pobierających czesne, prowadząc przy tym do faktycznego ograniczenia wolności rodziców co do wyboru dla swoich dzieci szkół innych niż publiczne[36]. Dodatkowo niższe wsparcie finansowe oznaczać będzie w wielu przypadkach uszczuplenie oferty dodatkowych zajęć oferowanych przez szkoły dla uczniów w edukacji domowej. Skutkować to będzie obniżeniem innowacyjności i jakości wsparcia dla takich uczniów oraz faktycznym utrudnieniem realizacji tej nauki poza szkołą, zwłaszcza dla rodzin mniej zasobnych.
Taka sytuacja prowadzić będzie do zmniejszenia dostępu do tej formy edukacji oraz do konfliktów i nieporozumień pomiędzy dyrektorem szkoły a rodzicami uczniów; szczególnie że decyzja dyrektora szkoły o wyrażeniu lub niewyrażeniu zgody na edukację domową w większym stopniu będzie podyktowana względami finansowymi, a nie dobrem dziecka i oczekiwaniami jego rodziców. Będzie to oddalać od zawartego w przepisach prawa oświatowego obowiązku współpracy szkoły z rodzicami, wyrażonego między innymi w art. 44 ust. 2 pkt 4 oraz art. 68 ust. 6 PrOśw.
Wprowadzane ograniczenia stoją w sprzeczności z obserwowanym trendem społecznym. W ostatnich latach wzrasta liczba uczniów w edukacji domowej[37], co świadczy o coraz większym jej znaczeniu społecznym i obywatelskim. W 2021 r. nauczaniem domowym objętych było 19 947 uczniów. Rok później liczba ta wzrosła do 31 770 uczniów. Natomiast w roku szkolnym 2024/2025 było to już 57 798 uczniów[38]. W ciągu zaledwie trzech lat liczba uczniów zwiększyła się prawie trzykrotnie. Wzrost liczby rodziców decydujących się na nauczanie domowe dzieci utrzymał się pomimo ustania epidemii i powrotu uczniów do szkół w tradycyjnej formie. Tym samym ingerencje ze strony władz ograniczające tę formę edukacji jawią się jako antyobywatelskie i antyspołeczne.
Pożądanym, proobywatelskim, prorodzinnym i prokonstytucyjnym działaniem, które docenia zaangażowanie rodziców w wychowanie i edukację swoich dzieci oraz sprzyja pluralizmowi edukacyjnemu, a dodatkowo – wychodzi naprzeciw konstytucyjnej zasadzie równości oraz pomocniczości – byłoby zrównanie zasad finansowania ze środków publicznych edukacji uczniów pobierających naukę w formie stacjonarnej z kształceniem uczniów realizujących obowiązek szkolny lub obowiązek nauki w ramach edukacji domowej. Ponieważ znaczna część kosztów edukacji uczniów realizujących naukę poza szkołą jest ponoszona przez rodziców, to co najmniej część finansowania należałoby przekazywać bezpośrednio im, na przykład w formie specjalnego konta edukacyjnego utworzonego na rzecz ucznia, z którego środki mogłyby być przeznaczane wyłącznie na cele związane z edukacją[39].
Państwo, ustanawiając obowiązek nauki do 18. roku życia, powinno respektować przekonania rodziców i preferowane przez nich metody wychowawcze względem dzieci oraz prawo do decydowania o swoim życiu rodzinnym i osobistym.
Edukacja domowa, będąca prawnie uznaną formą realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki, jest wyrazem poszanowania tych praw. Obok zasadniczej różnicy, polegającej na tym, że uczniowie objęci edukacją domową nie uczęszczają na co dzień do szkoły, sytuacja uczniów kształcących się w tej formie jest znacząco podobna do sytuacji uczniów w trybie stacjonarnym. Jednych i drugich wiąże co do zasady ta sama podstawa programowa, jedni i drudzy są przypisani do konkretnej szkoły, wiedza i postępy uczniów w obu tych grupach są regularnie weryfikowane – bądź to w formie oceniania bieżącego w przypadku uczniów w trybie stacjonarnym, bądź rocznych egzaminów klasyfikacyjnych w przypadku uczniów w edukacji domowej. Jednocześnie jedni i drudzy przystępują do tych samych zewnętrznych egzaminów na zakończenie szkoły podstawowej i średniej, to jest egzaminu ósmoklasisty oraz egzaminu maturalnego.
Niekorzystne dla uczniów w edukacji domowej zróżnicowanie finansowania, w tym ostatnie krzywdzące dla nich zmiany wchodzące w życie w 2026 r., są rozwiązaniem nieuzasadnionym sytuacją uczniów i ich rodzin. Prowadzą one do naruszenia zasady równości wobec prawa i zasady równego dostępu do pomocy państwa w sferze wykształcenia oraz godzą w konstytucyjne prawa rodziców do wychowania dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami, poszanowania ich życia rodzinnego i osobistego oraz wyrażonej w preambule Konstytucji RP zasady pomocniczości państwa.